główne PUNKTY
1
Senat i Zgromadzenie Stanu Nowy Jork przyjęły ustawę, która zastępuje w wielu przepisach prawa rodzinnego pojęcia „matka”, „ojciec” i „ojcostwo” terminami tzw. neutralnymi płciowo.
2
Projekt przewiduje m.in. zastąpienie określenia „mother” („matka”) terminem „gestating parent” („rodzic gestacyjny”, tj. „noszący ciążę”), a „father” („ojciec”) określeniami „non-gestating parent” („rodzic niegestacyjny”, tj. „nienoszący ciąży”) lub „parent” („rodzic”).
3
Autorzy ustawy argumentują, że zmiany mają dostosować prawo do obowiązujących regulacji dotyczących surogacji oraz do współczesnych modeli rodzicielstwa, w tym rodzin tworzonych przez pary jednopłciowe.
4
Ustawa wywołała szeroką debatę publiczną w Stanach Zjednoczonych. Krytycy wskazują, że zmiany prowadzą do eliminacji pojęć „matka” i „ojciec” z języka prawa oraz osłabiają znaczenie biologicznej rzeczywistości rodzicielstwa.
5
Do sprawy odniosła się również Specjalna Sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, podkreślając znaczenie ochrony pojęcia „kobiety” i wskazując, że zastępowanie terminów odnoszących się do płci biologicznej może mieć konsekwencje dla ochrony praw kobiet.
Nowy wymiar sporów o język prawa
W stanie Nowy Jork trwa ostra debata dotycząca granic stosowania języka neutralnego płciowo w ustawodawstwie. W centrum sporu znalazła się ustawa S9316, przyjęta przez Senat i Zgromadzenie Stanu Nowy Jork. Projekt wprowadza szerokie zmiany terminologiczne w prawie rodzinnym, opiekuńczym, edukacyjnym i administracyjnym. Obecnie czeka na decyzję gubernator Kathy Hochul.
Według oficjalnego uzasadnienia celem ustawy jest dostosowanie przepisów do obowiązujących już w stanie Nowy Jork rozwiązań prawnych związanych z tzw. Child-Parent Security Act (CPSA) z 2020/2021 r. oraz zapewnienie większej spójności terminologicznej w zakresie ustalania rodzicielstwa.
Autorzy projektu argumentują, że pojęcie „parentage” („rodzicielstwo”) lepiej odzwierciedla współczesne regulacje niż obowiązujące określenie „paternity” („ojcostwo”). Słowo „paternity” pochodzi od łacińskiego paternitatem i historycznie odnosi się wyłącznie do „ojcowskiej opieki” oraz męskiego rodzica, co zdaniem autorów ustawy jest zbyt wąskie i „zgenderowane” w kontekście dzisiejszych form rodzin.
Projekt został wniesiony przez senatora Luisa Sepúlvedę i przewiduje nowelizację szeregu aktów prawnych, w większości związanych z prawem rodzinnym stanu Nowy Jork.
„Matka” i „ojciec” znikają z wielu przepisów
Największe zainteresowanie opinii publicznej wzbudziły oczywiście przepisy zastępujące określenia rodzicielskie nowymi terminami tzw. neutralnymi płciowo. W wielu miejscach ustawa usuwa lub modyfikuje definicje matka i ojciec – „mother” i „father”, zastępując je kategoriami takimi jak „parent” (rodzic), „gestating parent” (rodzic gestacyjny – „osoba nosząca ciążę”) oraz „non-gestating parent” (rodzic niegestacyjny, tj. nienoszący ciąży). Pojęcie „ojcostwa” („paternity”) zostaje zastąpione szerszym pojęciem „parentage” (rodzicielstwo), a „putative father” („domniemany ojciec”) określane jest jako „alleged parent” („domniemany rodzic”).
Zmiany obejmują również procedury sądowe dotyczące ustalania pochodzenia dziecka. Dotychczasowe „postępowania o ustalenie ojcostwa” (paternity proceedings) mają zostać zastąpione „postępowaniami o ustalenie rodzicielstwa” (parentage proceedings). Przepisy dotyczące odpowiedzialności za koszty ciąży i porodu odwołują się do kategorii „rodzica gestacyjnego”. Ustawa nowelizuje szereg stanowych aktów prawnych, m.in. Family Court Act, Domestic Relations Law, Education Law, Social Services Law oraz inne.
Według zwolenników ustawy (w tym sponsora, senatora Luisa Sepúlvedy) rozwiązanie to ma umożliwić stosowanie jednolitego, inkluzywnego języka prawnego wobec wszystkich rodzajów rodzin uznawanych w prawie stanu Nowy Jork – niezależnie od płci rodziców, orientacji seksualnej czy sposobu narodzin dziecka (w tym przez macierzyństwo zastępcze). Zmiany mają zapewnić spójność z CPSA, która już w 2021 r. zalegalizowała np. macierzyństwo zastępcze (gestational surrogacy), które polega na tym, że surogatka (gestational carrier) nie wnosi własnego materiału genetycznego – dziecko jest poczęte z gamet lub embrionów pochodzących od „docelowych rodziców” – intended parents (lub dawców). Surogatka nosi ciążę i rodzi dziecko, nie mając z nim więzi biologicznej.
„Neutralność” czy redefinicja rodzicielstwa?
Przeciwnicy ustawy argumentują, że projekt wykracza daleko poza techniczne uporządkowanie terminologii i prowadzi do zasadniczej zmiany sposobu postrzegania rodzicielstwa w prawie. Zamiast rozszerzać ochronę nowych form rodziny przy zachowaniu dotychczasowych pojęć, ustawodawca zdecydował się na eliminację lub marginalizację terminów „matka” i „ojciec” z licznych przepisów prawnych. W ich ocenie oznacza to odejście od języka odwołującego się do biologicznej rzeczywistości (płeć, ciąża, genetyka) na rzecz ideologicznej terminologii opartej na założeniu neutralności płciowej i roli opiekuńczej.
W debacie publicznej pojawiły się pytania o konsekwencje społeczne i kulturowe takich zmian. Krytycy wskazują, że pojęcia „matka” i „ojciec” nie pełnią wyłącznie funkcji prawnej, ale stanowią podstawowe kategorie społeczne, kulturowe i antropologiczne, zakorzenione w biologicznej rzeczywistości ludzkiej reprodukcji. Zwraca się również uwagę, że określenie „gestycyjny rodzic” może być postrzegane jako redukujące kobietę do funkcji biologicznej związanej wyłącznie z ciążą, podczas gdy pojęcie „mother” (matka) obejmuje znacznie szerszy wymiar emocjonalny, relacyjny i opiekuńczy.
Zobacz też:
Międzynarodowy wymiar sporu
Dyskusja wokół nowojorskiej ustawy wpisuje się w szerszy międzynarodowy spór dotyczący zastępowania pojęć odnoszących się do płci biologicznej terminologią tzw. neutralną płciowo. W ostatnich latach podobne propozycje pojawiały się w dokumentach administracyjnych, materiałach edukacyjnych i projektach legislacyjnych w różnych państwach zachodnich. Podobne dyskusje toczą się na przykład w Wielkiej Brytanii (Anglia i Walia). W literaturze prawniczej i komentarzach eksperckich (m.in. po sprawie Freddy’ego McConnella – „trans mężczyzny, który urodził dziecko” i walczył o rejestrację jako „father” lub „gestational parent”) pojawiają się propozycje zastąpienia „mother” terminem „gestational parent”.
Znaczenie tej debaty wykracza poza kwestie językowe. W praktyce dotyczy ona sposobu definiowania rodziny, rodzicielstwa, macierzyństwa oraz relacji między płcią biologiczną a tzw. tożsamością płciową w systemach prawnych państw demokratycznych.
Głos Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ
Do sprawy odniosła się Specjalna Sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, Reem Alsalem. W publicznej wypowiedzi na platformie X (dawniej Twitter) stwierdziła: „To bardzo niepokojące. Mam nadzieję, że Nowy Jork zrezygnuje z tego pomysłu! Pisałam o dążeniach do wyeliminowania słowa „matka” i terminologii związanej z macierzyństwem z aktów prawnych i dokumentów politycznych; o tym, jak wiąże się to z deprecjonowaniem macierzyństwa i kobiet w ogóle (…).” Odwołała się przy tym do swojego raportu na temat „przemocy wobec matek, który ma zostać przedstawiony Radzie Praw Człowieka ONZ w najbliższych tygodniach.
Możliwe dalsze kroki
Ustawa została już przyjęta przez obie izby legislatury stanu Nowy Jork (Senat i Zgromadzenie) i oczekuje obecnie na decyzję gubernator Kathy Hochul. Jeśli zostanie podpisana, zmiany wejdą w życie 1 listopada 2026 r. (z pewnymi wyjątkami) i obejmą znaczną część nowojorskiego ustawodawstwa rodzinnego. Mogą stać się jednym z najbardziej daleko idących przykładów zastępowania terminologii rodzinnej językiem tzw. neutralnym płciowo w prawie stanowym USA. Jednocześnie sprawa prawdopodobnie pozostanie elementem szerszej debaty dotyczącej granic zmian językowych w prawie oraz ich wpływu na ochronę praw kobiet, rodziny i dzieci.
– Spór wokół nowojorskiej ustawy nie dotyczy wyłącznie słów używanych w przepisach. W rzeczywistości jest to dyskusja o tym, czy prawo powinno odzwierciedlać biologiczną rzeczywistość rodzicielstwa, czy też dostosowywać swoje podstawowe kategorie do ideologicznie zmieniających się koncepcji tzw. tożsamości płciowej. Warto również zauważyć, że podobne debaty coraz częściej pojawiają się na forum organizacji międzynarodowych, gdzie kwestia zachowania pojęć takich jak „kobieta”, „matka” czy „ojciec” staje się elementem szerszej dyskusji o granicach redefinicji podstawowych pojęć prawa rodzinnego i praw człowieka. – Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
