1
22 czerwca 2026 r. w Genewie, na marginesie 62. sesji Rady Praw Człowieka ONZ, rządy Włoch, Chile, Kamerunu oraz Stolica Apostolska przedstawiły wspólną deklarację polityczną wzywającą do międzynarodowego moratorium na macierzyństwo zastępcze (surogację).
2
Deklaracja ma być krokiem pośrednim na drodze do wiążącego traktatu międzynarodowego, którego celem byłoby całkowite zniesienie tej praktyki.
3
Inicjatywa odwołuje się do raportu Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, Reem Alsalem, przedstawionego Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ w październiku 2025 r.
4
Organizatorzy zapowiedzieli, że dokument pozostaje otwarty do podpisu dla kolejnych państw, traktując go jako początek dłuższego procesu dyplomatycznego zmierzającego do zawarcia wiążącej umowy międzynarodowej.
Przebieg wydarzenia w Genewie
22 czerwca 2026 r., na marginesie 62. sesji Rady Praw Człowieka ONZ w Pałacu Narodów w Genewie, odbyło się wydarzenie towarzyszące zatytułowane „Budowanie poparcia dla moratorium na macierzyństwo zastępcze” (ang. „Building Momentum Towards a Moratorium on Surrogacy”). Współorganizatorami byli: rząd Włoch, rząd Chile, Kamerun oraz Stolica Apostolska, a moderatorem organizacja Alliance Defending Freedom International (ADF International). W wydarzeniu wzięli udział: włoska minister do spraw rodziny, dzietności i równych szans Eugenia Roccella; dyrektor do spraw praw człowieka w chilijskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych Felipe Kipreos Palau; nuncjusz apostolski i stały obserwator Stolicy Apostolskiej przy ONZ w Genewie, arcybiskup Ettore Balestrero; ambasador Kamerunu przy ONZ w Genewie Salomon Eheth; doradca argentyńskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, profesor Ursula Basset; a także sama Reem Alsalem, Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt.
Minister Roccella podkreśliła podczas wystąpienia, że „kobiety nigdy nie powinny być sprowadzane do instrumentów reprodukcji, a dzieci nigdy nie powinny być traktowane jako przedmiot transakcji”. Zwróciła również uwagę na globalny charakter rynku macierzyństwa zastępczego, wycenianego na miliardy dolarów oraz na potrzebę spójnej i skoordynowanej reakcji międzynarodowej w celu ochrony kobiet i dzieci przed wykorzystywaniem. Przypomniała przy tym, że Włochy wprowadziły karalność surogacji w 2004 r., a w 2024 r. rozszerzyły sankcje karne na obywateli usiłujących uzyskać we Włoszech uznanie umowy o macierzyństwo zastępcze zawartej za granicą.
Arcybiskup Balestrero, uznając „uzasadnione pragnienie posiadania dziecka”, wskazał, że każde dziecko ma prawo do pochodzenia w pełni ludzkiego, a surogacja narusza prawa dziecka i zniekształca pierwotne powołanie relacyjne rodziny. Przedstawiciel Chile, Felipe Kipreos Palau, określił propozycję moratorium jako rozważny i odpowiedzialny środek, mający na celu zapobieganie dalszym szkodom przy jednoczesnym umożliwieniu wypracowania silniejszych zabezpieczeń i skoordynowanych rozwiązań prawnych. Ambasador Kamerunu Salomon Eheth podkreślił z kolei, że ciało kobiety ani życie dziecka nie powinny stawać się przedmiotem umowy o charakterze handlowym, przywołując przy tym krajowe przepisy karne penalizujące tę praktykę. Profesor Ursula Basset z Argentyny odniosła się do argumentu o rzekomo altruistycznym charakterze części umów o macierzyństwo zastępcze, zauważając, że przekonujące byłoby to dopiero wtedy, gdyby zamożna kobieta nosiła ciążę dla kobiety ubogiej, a nie odwrotnie.
Treść i cel deklaracji
Deklaracja, opublikowana przez organizatorów wydarzenia, opisuje macierzyństwo zastępcze jako praktykę wiążącą się z poważnymi naruszeniami i nadużyciami w zakresie praw człowieka, w tym z komercjalizacją życia ludzkiego oraz zdolności reprodukcyjnych kobiet, a także ze szkodą dla praw dzieci wynikającą z ich celowego odseparowania od kobiet, które je urodziły. Sygnatariusze wskazują, że kobiety i dziewczęta uczestniczące w umowach o macierzyństwo zastępcze narażone są na poważne ryzyko medyczne, przymus, wykorzystywanie oraz utratę sprawczości, przy czym ryzyko to w nieproporcjonalny sposób dotyka osób znajdujących się w trudniejszej sytuacji społecznej i ekonomicznej, mających ograniczony dostęp do skutecznych środków ochrony prawnej. Dokument zwraca też uwagę na potencjalne skutki psychologiczne, emocjonalne i tożsamościowe dla dzieci urodzonych w wyniku surogacji, a także na złożone problemy prawne dotyczące ustalenia pochodzenia, obywatelstwa i ochrony prawnej oraz ryzyko porzucenia i handlu ludźmi.
Celem deklaracji nie jest bezpośrednie wprowadzenie zakazu w prawie międzynarodowym, lecz zainicjowanie procesu, którego pierwszym etapem miałoby być międzynarodowe moratorium na praktykę macierzyństwa zastępczego, a docelowym — przyjęcie wiążącego instrumentu prawa międzynarodowego prowadzącego do jej zniesienia. Dokument nie ma charakteru wiążącego – żadne państwo nie jest zobowiązane do zmiany swojego prawa krajowego na jego podstawie. Ma on natomiast znaczenie dyplomatyczne: umieszcza kwestię macierzyństwa zastępczego w agendzie międzynarodowych praw człowieka jako zjawisko transnarodowe, a nie wyłącznie prywatną umowę cywilnoprawną.
Inicjatywa nawiązuje wprost do raportu Reem Alsalem przedstawionego Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ w październiku 2025 r., w którym określiła ona macierzyństwo zastępcze jako praktykę charakteryzującą się wykorzystywaniem i przemocą wobec kobiet i dzieci, w tym dziewcząt, i wezwała społeczność międzynarodową do dążenia do jej wyeliminowania poprzez wiążący instrument międzynarodowy. Alsalem poparła również inicjatywę genewską, wskazując, że państwa przystępujące do deklaracji dostrzegają, iż macierzyństwo zastępcze rodzi zasadnicze wątpliwości związane z godnością ludzką i komercjalizacją kobiet oraz dzieci, a rozdrobnienie podejść krajowych sprzyja powstawaniu globalnego rynku transgranicznego przenoszącego ryzyko na kobiety i dzieci w jurysdykcjach o słabszych zabezpieczeniach.
Kontekst krajowy: rosnąca liczba ograniczeń
Deklaracja genewska powstała na tle rosnącej liczby krajowych regulacji ograniczających lub zakazujących macierzyństwa zastępczego. Włochy wprowadziły zakaz surogacji w 2004 r., a w 2024 r. rozszerzyły odpowiedzialność karną na obywateli usiłujących uzyskać uznanie takiej umowy zawartej za granicą, stając się tym samym pierwszym państwem zakazującym tej praktyki zarówno na terytorium kraju, jak i poza jego granicami. We wrześniu 2025 r. Słowacja przyjęła poprawkę konstytucyjną wprowadzającą zakaz macierzyństwa zastępczego na poziomie ustawy zasadniczej. W styczniu 2026 r. Komisja do spraw Rodziny, Dzieci i Młodzieży chilijskiego Kongresu Narodowego przyjęła projekt ustawy zakazującej tej praktyki w Chile.
Dalsze działania: poszerzanie grona sygnatariuszy
Organizatorzy podkreślają, że deklaracja genewska nie stanowi zamkniętego dokumentu, lecz punkt wyjścia dłuższego procesu dyplomatycznego. Giorgio Mazzoli, dyrektor do spraw adwokatury przy ONZ w organizacji ADF International, pełniącej funkcję moderatora wydarzenia, wskazał wprost, że kolejnym etapem ma być pozyskiwanie dla deklaracji poparcia dalszych państw: „To jest dokument otwarty. Nie kończy się on w tym miejscu”. Według Mazzolego celem pozostaje wiążący instrument międzynarodowy, jednak proces ten wymagać będzie etapów pośrednich – zgromadzenia dalszych dowodów, zmian w ustawodawstwach krajowych, budowy poparcia politycznego oraz wypracowania szerszego wspólnego rozumienia skutków, jakie macierzyństwo zastępcze wywołuje wobec kobiet i dzieci. Dopiero po osiągnięciu wystarczająco szerokiej koalicji państw możliwe byłoby, w tej perspektywie, rozpoczęcie negocjacji nad wiążącym traktatem lub konwencją.
Inicjatywę wspiera również list otwarty podpisany przez ponad 220 organizacji pozarządowych z 40 państw, wzywający do skoordynowanej reakcji międzynarodowej wobec macierzyństwa zastępczego, zainicjowany m.in. przy udziale ADF International. Na obecnym etapie deklaracja genewska pozostaje dokumentem o charakterze politycznym, niewiążącym prawnie, podpisanym przez ograniczoną liczbę państw, wobec którego większość państw członkowskich Unii Europejskiej zajęła stanowisko krytyczne. Jej dalszy los zależeć będzie od tego, czy organizatorom uda się w kolejnych miesiącach i latach poszerzyć grono sygnatariuszy poza dotychczasowych czterech współinicjatorów oraz przełożyć zadeklarowane poparcie polityczne na konkretny postęp w kierunku wiążącego instrumentu prawa międzynarodowego.
„Deklaracja genewska stanowi pierwszy formalny krok w kierunku umieszczenia kwestii macierzyństwa zastępczego w agendzie międzynarodowego prawa praw człowieka jako zjawiska transgranicznego, wymagającego skoordynowanej reakcji państw, a nie wyłącznie regulacji krajowej. Trwałość i zasięg oddziaływania inicjatywy będą zależeć od tego, czy w kolejnych miesiącach dołączą do niej kolejne państwa oraz czy zapowiadany przez organizatorów proces dyplomatyczny doprowadzi do konkretnych negocjacji nad wiążącym instrumentem prawa międzynarodowego” – podkreśla Julia Książek, analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.
Zobacz też:
- Rząd Tuska chce uznawać homoadopcję i surogację
- Coraz mocniejszy głos środowisk konserwatywnych na forum ONZ. Ordo Iuris na sesji Komisji ds. Statusu Kobiet
- Surogacja i śmierć noworodka w USA – kilka uwag o współczesnym handlu dziećmi
- Surogacja jako forma sprzedaży dzieci i naruszenia praw kobiet – opinia Ordo Iuris dla Specjalnego Sprawozdawcy ONZ
- Aborcja i surogacja naruszają prawa kobiet – stanowisko Ordo Iuris dla ONZ
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
