Ideologiczny język ograniczony pod międzynarodowym naciskiem – dokument końcowy Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet

Dokument końcowy 70. sesji Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet (CSW70) stanowi jeden z najważniejszych globalnych punktów odniesienia dla polityk dotyczących praw kobiet. Komisja ds. Statusu Kobiet jest organem funkcjonującym w ramach Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ (ECOSOC), a jej coroczne sesje gromadzą przedstawicieli państw członkowskich, organizacji międzynarodowych oraz licznych środowisk eksperckich i organizacji pozarządowych. Kluczowym rezultatem prac Komisji są tzw. „Agreed Conclusions” – dokumenty o charakterze niewiążącym prawnie, które jednak wyznaczają kierunki działań legislacyjnych i politycznych na poziomie krajowym i międzynarodowym. Ostatnie posiedzenie CSW miało miejsce w marcu tego roku w Nowym Jorku. W spotkaniu uczestniczyły przedstawicielki Ordo Iuris.

Tematem przewodnim CSW70 było zapewnienie i wzmocnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich kobiet i dziewcząt. W dokumencie podkreślono, że skuteczny dostęp do sprawiedliwości jest warunkiem realizacji wszystkich innych praw człowieka. Wskazano jednocześnie, że kobiety na całym świecie nadal napotykają liczne bariery – od dyskryminujących przepisów prawa, przez stereotypy społeczne i nierówności ekonomiczne, aż po skutki konfliktów zbrojnych i kryzysów humanitarnych.

Dokument szeroko odwołuje się do istniejących instrumentów prawa międzynarodowego, takich jak najważniejsze konwencje praw człowieka oraz Deklaracja Pekińska i Program Działania. W tym kontekście podkreślono, że państwa powinny podejmować działania na rzecz eliminowania wszelkich form dyskryminacji oraz zapewnienia równego dostępu do instytucji wymiaru sprawiedliwości. Szczególny nacisk położono na konieczność przeglądu i zmiany krajowych systemów prawnych, w tym przepisów dotyczących prawa rodzinnego, własności czy rynku pracy.

Rozbudowana część dokumentu dotyczy przeciwdziałania przemocy wobec kobiet. Wskazano na potrzebę tworzenia kompleksowych systemów zapobiegania przemocy, skutecznego ścigania sprawców oraz zapewnienia wsparcia dla ofiar. Zwrócono uwagę zarówno na przemoc w sferze prywatnej (np. przemoc domowa), jak i publicznej, w tym przemoc cyfrową czy związaną z konfliktami zbrojnymi. Dokument podkreśla również konieczność zapewnienia dostępu do środków odwoławczych, odszkodowań oraz mechanizmów ochrony prawnej.

Istotnym elementem są także zalecenia dotyczące reform instytucjonalnych. Państwa zostały wezwane do wzmacniania niezależności sądów, zapewnienia dostępności pomocy prawnej oraz tworzenia mechanizmów koordynacji między różnymi instytucjami – od organów ścigania po system opieki społecznej i ochrony zdrowia. Podkreślono również znaczenie uwzględniania „perspektywy płci” w procesie stanowienia prawa oraz prowadzenia polityki publicznej.

W dokumencie znalazły się odniesienia do tzw. zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych, które zostały sformułowane poprzez odwołanie do wcześniej uzgodnionych dokumentów międzynarodowych, w szczególności Programu Działania Międzynarodowej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju (ICPD) oraz Deklaracji Pekińskiej. Oznacza to, że dokument CSW70 nie wprowadza nowej definicji tych pojęć, lecz odsyła do istniejących ustaleń. W praktyce pojęcie to odnosi się przede wszystkim do dostępu do opieki zdrowotnej w zakresie zdrowia reprodukcyjnego, w tym opieki okołoporodowej, wsparcia dla kobiet w ciąży, leczenia niepłodności czy dostępu do informacji na temat zdrowia. Jednocześnie w prawie międzynarodowym nie istnieje uznane powszechnie prawo do aborcji, a wywodzenie pojęcia tzw. zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych z tekstów tych dokumentów, obejmującego takie prawo, nie było przedmiotem konsensusu państw i pozostaje kwestią sporną o charakterze politycznym.

Dokument przewiduje również istotną rolę społeczeństwa obywatelskiego. Wskazano, że organizacje społeczne – w tym organizacje działające na rzecz praw kobiet, organizacje młodzieżowe, związki zawodowe czy grupy feministyczne – powinny uczestniczyć w procesach legislacyjnych oraz wdrażaniu polityki publicznej. Jednocześnie, w porównaniu do wcześniejszego projektu, ograniczono bezpośrednie odniesienia do systemowego finansowania ruchów feministycznych.

Końcowa wersja dokumentu CSW70 w dużej mierze zachowała kierunek widoczny w projekcie wstępnym, jednak została częściowo zmodyfikowana w toku negocjacji. Utrzymano odniesienia do tzw. zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych (aczkolwiek pojawiają się 2 razy w dokumencie, a w projekcie były obecne 3 razy), co oznacza, że postulaty budzące największe kontrowersje nie zostały usunięte, mimo sprzeciwu części państw. Jednocześnie język dokumentu w tym zakresie nie uległ dalszemu wzmocnieniu. W porównaniu do projektu ograniczono natomiast wyraźne akcenty ideologiczne – w szczególności mniej eksponowany został wątek bezpośredniego wspierania ruchów feministycznych poprzez systemowe i długoterminowe finansowanie (w projekcie określenie „grupy feministyczne” pojawia się aż 4 razy, a w końcowym dokumencie tylko raz), natomiast nadal obecne są zapisy dotyczące wspierania organizacji działających na rzecz praw kobiet. Dokument końcowy w większym stopniu koncentruje się na kwestiach dostępu do wymiaru sprawiedliwości, przeciwdziałania przemocy wobec kobiet oraz wzmacniania instytucji publicznych. Nie wprowadzono natomiast nowych odniesień do ochrony rodziny, macierzyństwa ani życia, które były postulowane przez część państw i środowisk społecznych.

Tegoroczna sesja miała szczególny charakter również ze względu na przebieg negocjacji. Dokument został przyjęty w drodze głosowania – co stanowi sytuację wyjątkową w historii Komisji, gdzie standardem jest konsensus. Spory dotyczyły przede wszystkim zakresu odniesień do praw seksualnych i reprodukcyjnych oraz innych kwestii światopoglądowych. Ostatecznie dokument poparło 37 państw, 6 wstrzymało się od głosu, a przeciwko zagłosowały Stany Zjednoczone.

– Przyjęcie dokumentu w drodze głosowania pokazuje, jak głębokie są dziś podziały między państwami w zakresie interpretacji standardów praw człowieka. Z perspektywy prawa międzynarodowego istotne jest, że akty takie jak dokument końcowy sesji CSW 70 pozostają niewiążące, a ich znaczenie zależy przede wszystkim od tego, czy i w jaki sposób państwa zdecydują się je implementować w swoich systemach prawnych – zaznacza Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Przeczytaj też:

• Szansa na międzynarodowy przełom w walce o ochronę życia i rodziny