Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Instytucjonalizacja związków partnerskich jako czynnik atrofii ochrony prawnej małżeństwa w świetle orzecznictwa niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego

Data publikacji: 22.09.2016

W ostatnim czasie dużo mówi się o kolejnej próbie forsowania w Polsce projektów instytucjonalizujących jednopłciowe konkubinaty. Mimo szeregu prób, do instytucjonalizacji takiej jak dotąd nie doszło, jednak wprowadzono do polskiego porządku prawnego pewne regulacje destabilizujące już istniejące instytucje prawa rodzinnego. Wystarczy wspomnieć nową ustawę o aktach stanu cywilnego, która de facto umożliwia obywatelom polskim wstępowanie w związki homoseksualne poza granicami Polski.

 

Promotorzy projektów instytucjonalizujących związki jednopłciowe z reguły pomniejszają doniosłość tego typu rozwiązań dla całego systemu prawa rodzinnego usiłując również bagatelizować problem sprzeczności tych rozwiązań z art. 18 Konstytucji RP1. Chodzi zresztą nie tylko o doniosłość tego przepisu ustrojowego dla całości prawa małżeńskiego2 ale również o fakt, że instytucjonalizacja związków jednopłciowych oznaczać będzie dla Polski zaciągniecie wielu zobowiązań na gruncie prawa UE i ramach gwarancji wynikających z Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw „Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz). Wziąwszy to pod uwagę, podnoszone przez ich zwolenników twierdzenia, że instytucjonalizacja związków partnerskich miałaby rzekomo  nie wpływać na pozycję ustrojową małżeństwa3, najdelikatniej to ujmując, nie przekonują.

 

Bliższa analiza orzecznictwa sądów konstytucyjnych w krajach, w których zinstytucjonalizowano związki partnerskie wskazuje, iż ograniczona nawet instytucjonalizacja związków homoseksualnych prowadzi z reguły do stopniowego upodabniania ich do małżeństwa i tym samym do zakwestionowania normatywnej natury tego ostatniego. Znakomicie zaobserwować to można na gruncie prawa niemieckiego.

 

B. Federalny Trybunał Konstytucyjny: Małżeństwo uprzywilejowanym związkiem kobiety i mężczyzny ale…

 

Art. 6 ust. 1 Konstytucji RFN (KRFN) z 1949 roku głosi, iż „Małżeństwo i Rodzina znajdują się pod szczególną ochroną porządku państwowego”4. W odróżnieniu od artykułu 18 Konstytucji RP (KRP) znajduje się w rozdziale poświęconym Prawom Podstawowym i w zasadzie od początku orzecznictwa niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (FTK), traktowany był jako, z jednej strony, dający pewne prawa obywatelom, z drugiej – nakładający na państwo określone obowiązki. Dobitnie zostało to sformułowane w często przywoływanym później przez FTK orzeczeniu z 1957 r.5. Trybunał stwierdził w nim między innymi, iż „art. 6 stanowi nie tylko służące szczególnej ochronie małżeństwa i rodziny” i „gwarancję istnienia instytucji” (Institutsgarantie), lecz przedstawia również „wiążące rozstrzygnięcie moralne”, które musi być uwzględniane przez ustawodawcę przy regulowaniu prawa rodzinnego (pkt. 5 Tenoru; Nb. 48 nn.; 74). Wykładnię taką poparł między innymi wskazując na kontekst historyczny art. 6 ust. 1 KRFN (Nb. 54 nn.).Powyższe tezy były powtarzane przez Trybunał wielokrotnie6, spotykają się również z zasadniczą akceptacją doktryny7. W zasadzie, poważniejszych wątpliwości nie budził fakt, że za małżeństwo w rozumieniu Prawa Podstawowego uznać można tylko związek kobiety i mężczyzny8; FTK potwierdził to zresztą expressis verbis w swoim pierwszym orzeczeniu dotyczącym ustawy o związkach partnerskich9.

 

Wydawałoby się więc, że zinstytucjonalizowanie ustawą z 2001 r. (o znaczącej nazwie: „Ustawa o usunięciu dyskryminacji związków jednopłciowych: Związki Partnerskie”) związków partnerskich nie będzie w stanie zagrozić tak silnie ugruntowanej pozycji małżeństwa. Stało się jednak inaczej – w serii spraw dotyczących udogodnień podatkowych i dodatków socjalnych, FTK wskazał na niekonstytucyjność uprzywilejowania małżeństw w stosunku do związków partnerskich10. Wszystkie orzeczenia opierały się w gruncie rzeczy na tym samym rozumowaniu: art. 6 ust. 1 KRFN zakazuje traktować małżeństwa gorzej niż inne formy współżycia, nie nakazuje jednak jego faworyzowania11. Z kolei fakt, że osoby homoseksualne nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa, a jedynie związek partnerski (patrz wyżej) oznacza, że dyskryminacja związku partnerskiego wobec małżeństwa w istocie byłaby pośrednią dyskryminacją ze względu na orientację seksualną, zakazaną ze względu na art. 3 ust 1 KRFN12.

 

Warto byłoby przy tym wskazać na kilka szczególnie godnych podkreślenia aspektów powyższego orzecznictwa. Po pierwsze, w żadnym z nich FTK nie opierał swojego uzasadnienia na prawie UE czy też Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz); nie przywoływał również orzecznictwa sądów europejskich (ETPC i TSUE13). Po drugie, co szczególnie istotne, w każdym z cytowanych orzeczeń FTK wypowiadał się jednoznacznie przeciwko wyrażonej przez parlamentarnego ustawodawcę woli nierozciągania określonych udogodnień na związki partnerskie14. Wreszcie, znosząc różnice w dostępie do ulg pomiędzy małżeństwami a związkami partnerskimi, FTK de nomine nie negował opisywanej wyżej uprzywilejowanej pozycji małżeństwa i jego charakteru jako związku kobiety i mężczyzny. Po prostu FTK przyjmując, że uprzywilejowanie małżeństwa nie musi implikować gorszego traktowania innych form współżycia uznał, że stosowanie art. 6 ust. 1 KRFN nie uzasadnia innego traktowania związku dwójki osób tej samej płci, skoro został uregulowany w sposób analogiczny do małżeństwa15. Ten semantyczny zabieg pozwolił Trybunałowi na praktyczne zrównanie związków homoseksualnych z małżeństwem, nie zmuszając go jednocześnie do przyznania się wprost do całkowitej rezygnacji ze stania na straży poszanowania art. 6 ust. 1 KRFN potwierdzającego wyjątkową pozycję małżeństwa i wystąpienia przeciw zawartej w nim gwarancji instytucjonalnej. Owa dążność do zrównania pozycji ustrojowej małżeństwa i związków partnerskich była w sposób szczególny widoczna w orzeczeniu FTK z 2006 r.16 dotyczącym rozciągnięcia na związki partnerskie możliwości wspólnego rozliczenia podatkowego dla małżonków (Ehegattensplitting). We wcześniejszym orzecznictwie FTK możliwość taka była uznawana za niezbywalny element szczególnego statusu konstytucyjnego małżeństwa17.

 

Patrząc na sprawę z punktu widzenia skierowanej do ustawodawcy dyrektywy spójności (Folgerichtigkeit), trudno nie uznać siły argumentów FTK. Jeżeli bowiem ustawodawca decyduje się otoczyć opieką państwa związek dwóch osób oddających się praktykom homoseksualnym, to kształtuje ich ustrój majątkowy i obowiązki alimentacyjne podobnie, jak czyni to w odniesieniu do relacji małżeńskich. Tym samym, odmowa osobom tej samej płci, które tworzą formalny związek, określonych przywilejów podatkowych, przynależnych małżonkom jawi się jako przejaw nieuzasadnionej dyskryminacji ze względu na orientację seksualną (pojęcie „orientacji seksualnej” nie znajduje się w tekście konstytucji niemieckiej, ma jednak ugruntowaną pozycję w orzecznictwie FTK). Co więcej, argumentacja oparta na skierowanej do ustawodawcy dyrektywie spójności pozwala na uniknięcie konieczności wyrażania wprost określonych sądów aksjologicznych: zamiast wypowiadać się co do istoty sprawy i dokonywać kontrowersyjnych ocen, sędzia pozornie obiektywnie wskazuje niespójność decyzji prawodawcy.

 

Nie zmienia to jednak faktu, że wbrew stosowanej przez sędziów retoryce, FTK w istocie dokonał co najmniej rewolucyjnych zmian w interpretacji Konstytucji. Zauważył to zresztą w swoim votum separatum do innego wyroku18 były prezes FTK, sędzia Papier stwierdzając, że przytoczone wyżej rozumowanie jest przejawem „kompletnie błędnego rozpoznania istoty gwarancji istnienia instytucji małżeństwa” (Nb. 127), w podobnym tonie wypowiedziała się sędzia Haas (Nb. 128 nn.). Ta linia orzecznicza FTK spotkała się także z silną krytyką. w znacznej części doktryny, gdzie mówi się nawet o „sądowo-konstytucyjnej uzurpacji wyłącznej kompetencji ustawodawcy konstytucyjnego19. Również bardziej powściągliwe opinie mówią o „niepisanej zmianie tekstu konstytucji”20, przy czym oba stanowiska są poparte rozległą literaturą przedmiotu.

 

Można wręcz pokusić się o pytanie, czy orzecznictwo FTK w odniesieniu do związków partnerskich nie stanowi czasem przykładu inkluzyjnego zrównywania małżeństwa z innymi formami związków, prowadzącego do zakwestionowania natury małżeństwa i tym samym, jego stopniowej likwidacji. Stanowiłoby to realizację postulatów formułowanych już od dawna przez czołowych teoretyków liberalizmu21. Przemawiać za tą tezą mogą także późniejsze orzeczenia, w których powoływane są omówione tu wyroki FTK. Ich przykładem może być na przykład wyrok niemieckiego Sądu Federalnego (Bundesgerichtshof) z 2014 r22. Dotyczył on dwóch Niemców żyjących w zarejestrowanym związku partnerskim. Sperma jednego z nich posłużyła do zapłodnienia in vitro komórki jajowej przeniesionej następnie do macicy surogatki z USA. Przed kalifornijskim Sądem Najwyższym matka-surogatka zrzekła się praw rodzicielskich na rzecz drugiego z partnerów, w związku z czym, jeszcze przed urodzeniem dziecka, jego prawnymi rodzicami było wyłącznie dwu partnerów. Już po urodzeniu dziecka obydwaj partnerzy zażądali wpisania ich jako rodziców do niemieckich akt stanu cywilnego. Urzędnik odmówił im tego, powołując się na sprzeczność wyroku sądu amerykańskiego z niemieckim porządkiem prawnym (tamtejsze przepisy zwalczają macierzyństwo zastępcze także za pomocą sankcji karnych). Sprawa przeszła przez wszystkie instancje, wreszcie trafiła do Sądu Federalnego. Ten nakazał uznanie wyroku sądu amerykańskiego ustanawiającego parę mężczyzn jako rodziców dziecka powołując się z jednej strony na orzecznictwo ETPCz nakazujące uznawanie tego typu wyroków w interesie dziecka, z drugiej strony odwołując się właśnie do faktycznego zrównania małżeństw i związków partnerskich przez orzecznictwo FTK23.

 

C. Podsumowanie

 

Podsumowując, przykład niemiecki pokazuje dość jasno ryzyka związane z instytucjonalizacją związków partnerskich.

 

1) Wprowadziwszy raz związki partnerskie, ustawodawca najprawdopodobniej nie będzie w stanie już ich znieść ani zmniejszyć przysługujących im praw, z uwagi na zakaz dyskryminacji (ze szczególnym uwzględnieniem dyskryminacji ze względu na orientację seksualną).

 

2) Z tego samego względu, ochrona konstytucyjna tych związków, również pod naciskiem orzecznictwa TS UE oraz ETPCz, mogłaby prawdopodobnie być stopniowo rozszerzana w drodze orzecznictwa sądów konstytucyjnych, i to również wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy.

 

3) Instytucjonalizacja związków partnerskich będzie nieść za sobą konsekwencje także w innych dziedzinach prawa. Wpływać będzie przykładowo na regulację problematyki dostępu do zapłodnienia in vitro, czy też macierzyństwa zastępczego (surogacji).

 

Z tych względów, w szczególności mając na uwadze poszanowanie treści Konstytucji RP, a zwłaszcza jej artykułu 18, należy stanowczo sprzeciwiać się jakimkolwiek próbom instytucjonalizacji związków partnerskich w polskim porządku prawnym.

Autor: Bartosz Soloch

[1] zob. np. Opinia SN ws. Druku Sejmowego 4418 z 4.08.2011 i opinie SN do kolejnych projektów, powielające zawartą w niej argumentację.

[2] zob. np. Banaszkiewicz, „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny”. O niektórych implikacjach art. 18 Konstytucji RP, Kwartalnik Prawa Prywatnego 3/2013, s. 591 nn.; Banaszak/Zieliński, Konstytucyjne i ustawowe pojęcie rodziny, Monitor Prawniczy 7/2014, s. 351 nn.

[3] zob. np. argumentację na str. 30 projektu ustawy o związkach partnerskich z Druku Sejmowego 2384 z 1.07.2013, którą z czystym sumieniem uznać można za typową.

[4] Tłumaczenie za B. Banaszak, A. Malicka, Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec, [w:] W. Staśkiewicz (red.), Konstytucje państw Unii Europejskiej, Warszawa 2011.

[5] 1 BvL 4/54 z 17.01.1957 (BVerfGE 6,55). Orzeczenie dostępne na stronie servat.unibe.ch (http://www.servat.unibe.ch/dfr/bv006055.html); numery boczne podane wg numeracji pochodzącej z tego serwisu.

[6]m. in. w opisywanych niżej wyrokach dotyczących związków partnerskich.

[7] zob. Pieroth/Schlink, Grundrechte Staatsrecht II, 29 wyd., Heidelberg 2013, s. 173 nn; zob. też Badura w: Maunz/Dürig, GG, 71 Erg. Lief. 2014, Art. 6; Uhle, w: Epping/Hillgruber, Beck OK GG, 22 Aufl., 2014, Art. 6.

[8] zob. np. wyrok FTK 1 BvR 205.332 z 29.07.1959 (BVerfGE 10, 59), Nb. 28.

[9] Wyrok FTK 1 BvF 1 2/01 z 17.07.2002 (BVerfGE 105, 313), dostęp za http://www.servat.unibe.ch/dfr/bv105313.html; Nb. 79.

[10] zob. zwłaszcza orzeczenia 1 BvF 1 2/01; 1 BvR 1164/07 z 7.07.2009 (BVerfGE 124, 199); 1 BvL 16/11 z 18.07.2012 (BVerfGE 132, 179); 2 BvR 1397/09z 19.6.2012; 2 BvR 909/06z 7.5.2013 (BVerfGE 133, 377).

[11] 1 BvF 1 2/01Nb. 92, 98; powtórzone w1 BvR 1164/07nb. 105; 1 BvL 16/11(Nb. 37); 2 BvR 1397/09(Tenor 2); Warto jednak podkreślić, że także wcześniej FTK zdarzało się stwierdzać, że art. 6 ust. 1 GG sam przez się nie musi uzasadniać preferencyjnego traktowania małżonków, zob. np. wyrok z 1 BvR 620/78 z 3.11.1982 (BVerfGE 61, 319) gdzie FTK stwierdził, że preferencyjne traktowanie przez prawo podatkowe bezdzietnych małżonków względem samotnych rodziców stanowi dyskryminację (zwł. nb. 86 nn.).

[12] 1 BvR 1164/07, nb. 92; 1 BvL 16/11(Nb. 33); 2 BvR 1397/09 (Tenor 1).

[13] w wyroku 1 BvR 1164/07 powołany zostaje wprawdzie prawo europejskie i EKPC, służą one jednak jedynie potwierdzeniu konkluzji, do których FTK doszedł wcześniej analizując własne orzecznictwo (dostęp za pośrednictwem bazy http://www.servat.unibe.ch/dfr/bv124199.html, Nb. 88).

[14] FTK przytaczał fragmenty protokołów parlamentarnych, z których jednoznacznie wynikało, że przysługujące małżeństwom udogodnienia podatkowo-socjalne nie zostały rozciągnięte na związki partnerskie wskutek sprzeciwu parlamentarnej większości. Co ważne, nie próbował negować ich sensu, tylko wskazał wprost, że ustawodawca parlamentarny regulując korzystniej sytuację małżeństwa złamał konstytucyjny zakaz dyskryminacji. Zob. np. 2 BvR 909/06, (dostęp za pośrednictwem bazy http://www.servat.unibe.ch/dfr/bv133377.html, Nb. 119, 131).

[15] 1 BvL 16/11(Nb. 39); 1 BvR 1164/07 (Nb. 105); 2 BvR 909/06, (Nb. 84).

[16] 2 BvR 909/06.

[17] W cytowanym już orzeczeniu 1 BvR 620/78 FTK stwierdził, wprost że możliwość wspólnego rozliczania stanowi nie tyle „mogącą być zmienioną wedle uznania ustawodawcy ”, tylko jest prostą konsekwencją art. 6 ust. 1 GG (Nb. 84). Twierdzenie to z kolei stanowiło lakoniczne podsumowanie dłuższego wywodu FTK z wcześniejszej decyzji 1 BvR 205.332.

[18] 1 BvF 1 2/01.

[19] Uhle, w: Epping/Hillgruber, Beck OK GG, 22 Aufl., 2014, Art. 6, Nb. 36.3.

[20] Badura w: Maunz/Dürig, GG, 71 Erg. Lief. 2014, Art. 6, Nb. 37.

[21] Szerzej na ten temat: Stępkowski, Rodzina na drodze postępu, Pro Fide, Rege et Lege 2/2010, s. 24.

[22] XII ZB 463/13 z 10.12.2014.

[23] Chodziło o wyrok FTK 1 BvR 3247/09 z 19.02.2013, rozstrzygający o dopuszczalności „adopcji sukcesywnej”, w którym FTK stwierdził, że związek partnerski zapewnia dzieciom takie same szanse rozwoju jak małżeństwo.

Rodzina i Małżeństwo

Analiza warszawskiego programu dofinansowania żłobków

Zagadnienie opieki nad dziećmi do lat 3 dotyka, na pewnym etapie ich życia, zdecydowanej większości warszawiaków. Nie każda rodzina może sobie pozwolić na jej sprawowanie wyłącznie przez samych rodziców (i osoby najbliższe). Prezydent miasta st. Warszawy, Rafał Trzaskowski, już w okresie przedwyborczym obiecywał bezpłatne miejsca w żłobku – w placówce publicznej bądź prywatnej – dla każdego dziecka mieszkającego na terenie stolicy.

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Analiza projektu złożonego przez Komitet Inicjatywy Ustawodawczej „Stop pedofilii”

17 lipca Komitet Inicjatywy Ustawodawczej „Stop Pedofilii” złożył na ręce Marszałka Sejmu ponad 260 000 podpisów z poparciem dla nowelizacji art. 200b Kodeksu Karnego (druk sejmowy nr 3751). Towarzysząca inicjatywie kampania informacyjna skupiona była zarówno na zagrożeniu pedofilią, jak i na ujawnianiu gorszącej treści programów edukacji seksualnej wdrażanych za granicą oraz w Polsce.

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Opinia prawna w sprawie niedopuszczalności dokonania transkrypcji zagranicznego aktu stanu cywilnego sprzecznego z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej

W ostatnim czasie coraz częściej usiłuje się zaprzeczyć przepisom polskiego prawa jednoznacznie – zarówno na poziomie konstytucyjnym, jak i ustawowym – definiującym instytucje małżeństwa i rodziny, poprzez wnioskowanie o dokonanie transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego do polskiego rejestru stanu cywilnego, potwierdzających dokonanie takich czynności prawnych, jak rejestracja jako małżeństwa układu dwóch osób tej samej płci, adoptowanie dziecka przez takie osoby czy też przysposobienia przez jedną z nich potomstwa partnera. Należy jednoznacznie stwierdzić, że dokonanie takiej transkrypcji stanowi naruszenie przepisów polskiego prawa i jako takie jest niedopuszczalne. 
Czytaj Więcej