Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Górnośląskiej 20/6, kod pocztowy 00-484 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Górnośląska 20/6, 00-484 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Opinia prawna w sprawie stosowania art. 12a-12d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w świetle standardów prawa międzynarodowego

Przedmiotem niniejszej opinii jest ocena wpływu przyjętej 28 czerwca 2018 r. przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy (PACE) Rezolucji nr 2232 (2018) w sprawie zapewnienia równowagi między ochroną dobra dziecka a potrzebą utrzymania jedności rodziny (ang. Resolution 2232 [2018] Striking a balance between the best interest of the child and the need to keep families together – dalej jako: Rezolucja)[1]  na stosowanie przepisów art. 12a-12d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (dalej jako: u.p.p.r.)[2], dotyczących odbierania dzieci z rodziny w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka. Projekt rezolucji został przygotowany przez Valeriu Ghilețchiego, członka Europejskiej Partii Ludowej oraz wiceprzewodniczącego parlamentu Mołdawii w związku z opracowanym przez niego Raportem „Striking a balance between the best interest of the child and the need to keep families together” (dalej jako: Raport) powstałym na zlecenie Komisji Spraw Socjalnych, Zdrowia i Zrównoważonego Rozwoju (The Committee on Social Affairs, Health and Sustainable Development) będącej organem PACE[3].

Wydawane przez PACE rezolucje mają charakter tzw. soft law, tj. nie stanowią norm prawnie wiążących, nawet w przypadku ich pozornie samowykonalnego charakteru[4]. Organy władzy publicznej państw członkowskich powinny jednakże rozważyć treść aktów tego rodzaju w dobrej wierze[5], częstokroć zmierzają one bowiem do unifikacji standardów ochrony praw człowieka na terytoriach państw członkowskich[6]. Przyjęta Rezolucja ma zatem charakter rekomendacji, których zastosowanie przyczyni się do wzmocnienia gwarancji praw człowieka na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej[7].

W pewnym zakresie Rezolucja powtarza postanowienia zawarte w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych, co będzie sygnalizowane w toku dalszego wywodu. Chodzi tu przede wszystkim o postanowienia Konwencji o prawach dziecka (dalej jako: k.p.d.)[8]. W tym przypadku opisane rozwiązania mają charakter wiążący dla jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Przypomnieć bowiem należy, że zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, zaś stosownie do art. 9 ustawy zasadniczej Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego. Ponadto, zgodnie z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP: „Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy”.

W Rezolucji Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przypomniało o europejskich standardach w dziedzinie ochrony praw dziecka: o prawie dziecka do ochrony przed wszelkimi formami przemocy, ale również o prawie dziecka do nierozrywania więzi z rodzicami wbrew jego woli oraz prawem dziecka do regularnego utrzymywania osobistych relacji i bezpośredniego kontaktu z matką i ojcem nawet w przypadku pozbawienia tych ostatnich praw rodzicielskich (§ 1 Rezolucji)[9].

Szczególna troska o wzmocnienie gwarancji przestrzegania międzynarodowych standardów, o których mowa powyżej, w polskiej rzeczywistości społecznej wiąże się m.in. ze stosowaniem przepisów u.p.p.r., w zakresie w jakim dotyczą one odbierania dziecka z rodziny w sytuacji bezpośredniego zagrożenia jego życia i zdrowia (art. 12a-12d u.p.p.r.). Jasne jest, że tryb ten powinien być stosowany jedynie wyjątkowo, w okolicznościach wyraźnie w nim opisanych oraz z uwzględnieniem dynamizmu sytuacji w jakiej znajduje się rodzina. Jak wskazuje się w § 5.6.3 Rezolucji odebranie dziecka powinno być traktowanie jako ostateczność[10], zaś okres powierzenia pieczy nad dzieckiem osobom trzecim nie powinien być dłuższy niż jest to niezbędne.

Zgodnie z art. 12 a. u.p.p.r. w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie pracownik socjalny wykonujący obowiązki służbowe ma prawo odebrać dziecko z rodziny i umieścić je:

a) u innej niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej w rozumieniu art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny[11], który stanowi, iż osobą taką jest „małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu”, co w praktyce ogranicza możliwości umieszczenia dziecka pod pieczą najbliższej rodziny do dość wąskiego kręgu osób (najczęściej będą to dziadkowie, rodzeństwo niezamieszkujące w domu rodzinnym);

b) w rodzinie zastępczej lub w placówce wychowawczo-opiekuńczej – w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej[12] (dalej jako: u.w.r.). 

Zgodnie z art. 12a ust. 3 zdanie pierwsze u.p.p.r. decyzję o odebraniu dziecka pracownik socjalny podejmuje wspólnie z funkcjonariuszem Policji, a także z lekarzem, względnie ratownikiem medycznym lub pielęgniarką. W podjęciu tego rodzaju decyzji nie partycypuje natomiast asystent rodziny.

Zgodnie z § 5.6.1 Rezolucji decyzja o odebraniu dziecka powinna nastąpić na podstawie wiarygodnych i zweryfikowanych dowodów wskazujących na realne ryzyko wystąpienia poważnej szkody grożącej dziecku w momencie podejmowania decyzji. Zważywszy na ekstraordynaryjny charakter trybu opisanego w art. 12a u.p.p.r. oczekiwać należy, że pracownik socjalny – po odebraniu zgłoszenia – dokona należytego rozeznania co do zaistniałego stanu faktycznego, zaś Policja zabezpieczy materiał dowodowy ze szczególną starannością.

W świetle Rezolucji art. 12a ust. 1 u.p.p.r. należy interpretować w ten sposób, że dziecko odebrane rodzicom powinno w pierwszej kolejności trafić do dalszych krewnych, w celu ograniczenia osłabiania więzi rodzinnych (zob. § 5.6.5 Rezolucji), a zatem umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub w placówce wychowawczo-opiekuńczej ma charakter swoistego ultima ratio. Wydaje się, że rozwiązanie takie (przykładowo: umieszczenie u dziadków) oszczędzi dziecku dalszych zbędnych cierpień i złagodzi szok, w jakim może znajdować się ono z racji znalezienia się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia bądź zdrowia. Zgodnie z § 5.6.4 Rezolucji rodzeństwo powinno być powierzane pieczy dalszej rodziny bądź osób trzecich (rodziny zastępczej, umieszczenie w placówce wychowawczo-opiekuńczej) wspólnie i nie można go rozdzielać, chyba że przeciwstawia się temu najlepszy interes dziecka[13].

Podejmując decyzję o odebraniu dziecka i powierzeniu go osobom trzecim należy również uwzględnić jego tożsamość religijną, etniczną i kulturową (por. § 5.6.9 Rezolucji). Wprawdzie problem ten nie ma wielkiej wagi praktycznej z uwagi na fakt, że Polska jest krajem stosunkowo jednolitym narodowościowo i religijnie, jednakże w szczególnych okolicznościach mogą pojawiać się na tym tle różnego rodzaju problemy. Przykładowo należy zadbać o to, by umieszczając dziecko w rodzinie zastępczej dobrać ją w taki sposób, by nie dochodziło do ograniczania dziecku praktyk religijnych, możliwości posługiwania się rodzimym językiem, etc.

Należy też przypomnieć o ciążącym na Policji lub pracowniku socjalnym obowiązku pisemnego pouczenia rodziców dziecka o prawie do złożenia zażalenia na czynności podejmowane w trybie art. 12a u.p.p.r. do sądu opiekuńczego (art. 12c u.p.p.r.)[14]. Zgodnie z § 5.6.1 Rezolucji prawo powinno przewidywać możliwość poddania decyzji o odebraniu dziecka kontroli ze strony sądu[15], przy czym wnosić należy, że by prawo do sądu rodzica zostało zachowane, należy przedłożyć mu jasne, zrozumiałe oraz czytelne pouczenie. Rekomenduje się zatem przygotowanie odpowiednich szablonów pouczenia, wydrukowanych i gotowych do niezwłocznego wykorzystania. Należy też zwrócić uwagę, że w przypadku cudzoziemca pouczenie powinno być sformułowane w języku dla niego zrozumiałym, co może rodzić największe problemy praktyczne.

Przypomnieć też trzeba, że zażalenie może być wniesione za pośrednictwem pracownika socjalnego lub funkcjonariusza Policji, którzy dokonali odebrania dziecka (art. 12b ust. 2 u.p.p.r.). W takim przypadku zażalenie podlega niezwłocznemu przekazaniu do sądu opiekuńczego. Informacja o możliwości złożenia zażalenia za pośrednictwem pracownika socjalnego lub funkcjonariusza Policji powinna być zawarta w pouczeniu, o którym mowa w art. 12c u.p.p.r. Osoby te powinny pomóc rodzicowi w sformułowaniu zażalenia. W związku z tym rekomenduje się przygotowanie szablonu zażalenia, w którym opisane byłyby poszczególne pola przeznaczone do wypełnienia (miejscowość, data, etc.), a także zawarte byłoby oznaczenie sądu opiekuńczego właściwego do rozpoznania zażalenia.

Niezależnie od obowiązku pouczenia rodziców o prawie do złożenia zażalenia do sądu opiekuńczego, zgodnie z art. 12a ust. 4 u.p.p.r. pracownik socjalny ma obowiązek niezwłocznego powiadomienia tego sądu, nie później niż w ciągu 24 godzin, o odebraniu dziecka z rodziny i umieszczeniu go u niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej, w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej.

W toku całego postępowania dziecku należy wyjaśnić w sposób dla niego zrozumiały zaistniałą sytuację oraz umożliwić wyrażenie własnego zdania, o ile jest ono zdolne do jego sformułowania. Zdanie to powinno być uwzględniane zawsze, chyba że sprzeciwia mu się najlepszy interes dziecka. Jak wskazuje się w Rezolucji, dziecko powinno mieć zapewnioną możliwość pełnego udziału w postępowaniu dotyczącym jego relacji z rodzicami, tak aby jego zdanie zostało nie tylko wysłuchane, ale również wzięte pod uwagę (por. § 5.6.1)[16].

W okresie powierzenia pieczy nad dzieckiem osobom trzecim innym niż rodzice bądź umieszczenia dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej należy zapewnić mu bezpośredni kontakt z rodzicami w celu zachowania więzi rodzinnych (§ 1 Rezolucji)[17].

Konkludując powyższe wywody, zasygnalizować należy, że regulacja zawarta w art. 12a-12d u.p.p.r. jedynie częściowo może być interpretowana w sposób pozwalający na zachowanie standardów opisanych w Rezolucji (i wynikających z przepisów k.p.d.). Ta przewiduje bowiem, że decyzja o odebraniu dziecka powinna zostać szczegółowo uzasadniona i doręczona rodzicom (§ 5.6.2 Rezolucji). W przypadku przepisów u.p.p.r., ustawodawca stając w obliczu wyboru między szybkim trybem postępowania a wyższym standardem ochrony praw rodziców w zakresie otrzymania uzasadnionej decyzji o odebraniu dziecka, stanął na stanowisku, że w przypadkach bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia dziecka sprzeciw rodziców względem odebrania im dziecka, wyrażany w formie zażalenia będzie rozstrzygany możliwie najszybciej, choć kosztem możliwości zapoznania się ze szczegółowym opisem stanu faktycznego i prawnego sprawy (tj. de facto stanowiskiem pomocy społecznej), jaki powinien być zamieszczony w decyzji.

Jednocześnie zauważyć należy, że zgodnie z art. 5791 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego[18], po powzięciu wiadomości o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej bez orzeczenia sądu opiekuńczego, sąd ten niezwłocznie wszczyna postępowanie opiekuńcze. O zaistnieniu tego rodzaju sytuacji ma natomiast powiadomić pracownik socjalny w przeciągu kolejnych 24 godzin po odebraniu dziecka w trybie art. 12a u.p.p.r. Kontrola zaistniałej sytuacji ze strony sądu następuje zatem niezależnie od złożenia zażalenia przez osoby uprawnione.

 

Autor: Bartosz Zalewski

 

[1] Tekst Rezolucji w języku angielskim dostępny jest pod adresem internetowym Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=25014&lang=en  (dostęp: 1 lipca 2018 r.).

[2] Tekst jedn.: Dz.U. z 2015 r., poz. 1390.

[3] Tekst Raportu w języku angielskim dostępny jest pod adresem internetowym Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-DocDetails-en.asp?FileID=24770&lang=en (dostęp: 1 lipca 2018 r.).

[4] Co do innych niż rezolucje instrumentów soft law, zob. P. Skuczyński, Soft law w perspektywie teorii prawa, [w:] System prawny a porządek prawny, [red.] O. Bogucki, S. Czepita, Szczecin 2008, s. 328.

[5] L. Antonowicz, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 2002, s. 192.

[6] Por. R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2005, s. 329.

[7] Odnośnie do charakteru prawnego Rezolucji zob: V. Ghilețchi, Raport, s. 1.

[8] Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.

[9] Por. art. 9 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 k.p.d.. Art., 9 ust. 1 k.p.d. stanowi: „Państwa-Strony zapewniają, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, gdy kompetentne władze podlegające nadzorowi sądowemu, zdecydują zgodnie z obowiązującym prawem oraz stosowanym postępowaniem, że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka. Taka decyzja może być konieczna szczególnie w przypadkach nadużyć lub zaniedbań ze strony rodziców, gdy każde z rodziców mieszka oddzielnie, a należy podjąć decyzję odnośnie miejsca pobytu lub zamieszkania dziecka” oraz art. 19 ust. 3 k.p.d., zgodnie z którym: „Państwa-Strony będą szanowały prawo dziecka odseparowanego od jednego lub obojga rodziców do utrzymywania regularnych stosunków osobistych i bezpośrednich kontaktów z obojgiem rodziców, z wyjątkiem przypadków, gdy jest to sprzeczne z najlepiej pojętym interesem dziecka”. Art. 19 ust. 1 k.p.d., stanowi z kolei: „Państwa-Strony będą podejmowały wszelkie kroki w dziedzinie ustawodawczej, administracyjnej, społecznej oraz wychowawczej dla ochrony dziecka przed wszelkimi formami przemocy fizycznej bądź psychicznej, krzywdy lub nadużyć, zaniedbania bądź niedbałego traktowania lub wyzysku, a w tym wykorzystywania w celach seksualnych dzieci pozostających pod opieką rodzica/ów/, opiekuna/ów/ prawnego/ych/ lub innej osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem”.

 

[10] Analogiczny pogląd wyrażany jest w literaturze przedmiotu: A. Kiełtyka, komentarz do art. 12a, [w:] A. Kiełtyka, A. Ważny, Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Komentarz, Lex 2015, uwaga 4.

[11] Tekst jedn.: Dz.U. z 2017 r., poz. 2204.

[12] Tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r., poz. 998.

[13] W tym względzie zob. również art. 166a u.w.r.

[14] Pod pojęciem sądu opiekuńczego rozumieć należy wydział rodzinny i nieletnich jako jeden z wydziałów sądu rejonowego – zob. A. Kiełtyka, komentarz do art. 12b, [w:] A. Kiełtyka, A. Ważny, op. cit., uwaga 3.

[15] Przypomnieć też trzeba, że Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjął, że prawo do rzetelnego procesu sądowego, o którym mowa w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz .U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) w pełni odnosi się do spraw dotyczących ograniczania lub pozbawiania pieczy nad dzieckiem (praw rodzicielskich) – zob. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach: Olsson przeciwko Szwecji (nr 1) z dnia 24 marca 1988 r., A. 130; W. przeciwko Wielkiej Brytanii z dnia 8 lipca 1987 r., A. 121; Eriksson przeciwko Szwecji z dnia 22 czerwca 1989 r., A. 156.

[16] Zgodnie z art. 12 k.p.d.: „1. Państwa-Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, przyjmując te poglądy z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka. 2. W tym celu dziecko będzie miało w szczególności zapewnioną możliwość wypowiadania się w każdym postępowaniu sądowym i administracyjnym dotyczącym dziecka, bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela bądź odpowiedniego organu, zgodnie z zasadami proceduralnymi prawa wewnętrznego”.

[17] Zgodnie z art. 9 ust. 3 k.p.d.: „Państwa-Strony będą szanowały prawo dziecka odseparowanego od jednego lub obojga rodziców do utrzymywania regularnych stosunków osobistych i bezpośrednich kontaktów z obojgiem rodziców, z wyjątkiem przypadków, gdy jest to sprzeczne z najlepiej pojętym interesem dziecka”.

[18] Dz. U. z 2018 r. poz. 155.

Rodzina i Małżeństwo

Wykorzystywanie organów samorządu terytorialnego przez aktywistów LGBT. Przykłady mechanizmów wsparcia, finansowania i patronatów

Konstytucja RP określa wzorce w zakresie instytucji małżeństwa, rodziny i dobra dziecka, do których wspierania zobowiązane są władze publiczne. Podstawowe znaczenie przypada w tym kontekście art. 18 Konstytucji RP, deklarującemu ochronę małżeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa ze strony państwa.

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Ideologia zamiast prawa – projekt Kodeksu rodzinnego przygotowany przez Rzecznika Praw Dziecka

12 lipca ustępujący Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak zaprezentował projekt nowego Kodeksu rodzinnego  – aktu, który w założeniu autorów ma zastąpić obowiązujący Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Agenda 2030: Przyszłość bez Rodziny

Na obecnie trwającym Forum Politycznym Wysokiego Szczebla (High Level Forum, dalej jako „HLF”) działającym pod auspicjami Zgromadzenia Ogólnego ONZ oraz Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ, Polska zaprezentowała 18 lipca br.

Czytaj Więcej