Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Opinia prawna w sprawie obowiązku umożliwienia przez szpitale obecności rodziców podczas udzielania świadczeń medycznych ich dzieciom

Data publikacji: 14.02.2020

Obecność rodzica w trakcie udzielania świadczeń medycznych ich dzieciom jest istotnym czynnikiem pozwalającym zmniejszyć przykrość i dolegliwości zarówno dziecka, jak i rodzica. Dotyczy to zwłaszcza zabiegów bolesnych[1] oraz udzielania pomocy w warunkach oddziałów ratunkowych[2]. Pomimo oczywistego ugruntowania w medycynie opartej na dowodach (ang. evidence based medicine, EBM) znane są przypadki, kiedy personel szpitala odmawiał rodzicom prawa do towarzyszenia swoim dzieciom w trakcie wykonywania procedur medycznych, również wtedy, gdy nie było to podyktowane względami epidemiologicznymi lub bezpieczeństwa.

 

Podstawy konstytucyjne

Konstytucja RP w art. 68 ust. 3[3] zobowiązuje władze publiczne do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku. Nałożenie powyższego obowiązku znajduje swe podstawy w tych samych przesłankach aksjologicznych, które stanowią fundament konstytucyjnej zasady ochrony rodziny (art. 18), zaś norma art. 68 ust. 3 stanowi dopełnienie regulacji zawartej w art. 18[4]. Wynika z tego, że praktyczna realizacja szczególnej opieki zdrowotnej nie może naruszać wartości jaką jest poszanowanie życia rodzinnego, macierzyństwa i rodzicielstwa. Tezę tę potwierdza art. 71 Konstytucji (zasada dobra rodziny) oraz art. 72 (zasada dobra dziecka). Ostatni z przywołanych przepisów stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Ponadto art. 3 ust. 1 przyjętej przez Polskę Konwencji Praw Dziecka przesądza o tym, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci nadrzędną sprawą będzie jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka[5].

Warto także wskazać na interpretację w doktrynie konstytucyjnego sformułowania „szczególnej opieki zdrowotnej”, która ma być zagwarantowana przez władze publiczne. Chodzi tu o zapewnienie takiej formy i zakresu opieki zdrowotnej, która pozwoli jak najpełniej realizować prawa przysługujące dzieciom, a przez to będzie mogła zostać uznana za „szczególną”. Wynika z tego nie tylko nakaz aktywnego działania władz publicznych na rzecz zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej, ale także zakaz tworzenia rozwiązań prawnych, które uniemożliwiałyby dostęp do odpowiedniego poziomu i zakresu świadczeń opieki zdrowotnej. Innymi słowy dzieci powinny mieć dostęp do terapii zdrowotnych dostosowanych do stopnia rozwoju psychofizycznego dziecka i jego potrzeb (w tym do potrzeby bliskości rodzica i poczucia bezpieczeństwa w nowej i trudnej sytuacji jaką jest leczenie szpitalne), a nie dostosowywanych do pozazdrowotnych czynników takich jak np. kwestie administracyjne[6]

 

Międzynarodowe standardy

Standardem uznanym w międzynarodowych aktach prawnych jest podjęcie decyzji co do leczenia i wyrażenie na nie zgody przez osoby pełnoletnie, pod których opieką znajduje się dziecko. Rodzice powinni być aktywnymi uczestnikami procesu leczenia, a decyzje medyczne powinny być wolne od nacisków zewnętrznych[7]. Realizacja tego standardu bez obecności rodzica podczas udzielania świadczeń medycznych ich dzieciom jest często niemożliwa. Jak wskazuje się w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny[8] za dziecko, które nie ma możliwości wyrażenia zgody na interwencję medyczną, decyzję podejmują jego rodzice lub opiekunowie. Konwencja ta wskazuje jednocześnie na podmiotowy charakter dziecka, które, o ile to możliwe, powinno zawsze zostać wysłuchane.

Ponadto, jak wskazuje się w Europejskiej Karcie Praw Dziecka w Szpitalu[9], udzielanie świadczeń zdrowotnych dzieciom powinno odbywać się w sposób najmniej dla nich uciążliwy oraz uwzględniający dobro psychiczne i fizyczne dziecka. Z tego względu uznaje się za kluczowe umożliwienie dzieciom kontaktu z bliskimi oraz właściwe przygotowanie psychopedagogiczne personelu[10].

 

Prawa (małego) pacjenta

Pacjent ma prawo do poszanowania intymności i godności, w szczególności w czasie udzielania mu świadczeń zdrowotnych (art. 20 Ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta[11]). W praktyce prawo to, zakotwiczone jak wszystkie inne prawa i wolności w godności osoby ludzkiej, którą władze publiczne w Polsce mają obowiązek szanować i chronić[12], realizuje się m.in. poprzez życzliwe, wyrozumiałe i cierpliwe traktowanie pacjenta, a także poprzez wykonywanie interwencji medycznej bez zbędnego wydłużania jej w czasie czy zadawania zbędnego bólu[13]. Kolejny artykuł przedmiotowej ustawy stanowi, że na życzenie pacjenta przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może być obecna osoba bliska (art. 21 ust. 1), zaś odmowa obecności osoby bliskiej może być podyktowana jedynie zagrożeniem epidemicznym lub względami bezpieczeństwa zdrowotnego pacjenta (ust. 2). Ponadto, przedstawiciel ustawowy albo opiekun faktyczny małoletniego pacjenta ma prawo do pobytu wraz z nim w podmiocie leczniczym (art. 34 ust. 2). Z oczywistych względów społecznych dzieciom trudno jest skutecznie egzekwować swoje żądania, a niemowlęta nie mogą wyrazić życzenia obecności osoby bliskiej w inny sposób niż poprzez mowę ciała czy płacz, którym sygnalizuje swoje potrzeby. W związku z tym naturalne jest, że decyzję za dziecko mogą i powinni podjąć rodzice. Jest to istotne także w kontekście kontroli przebiegu procedury medycznej i działań podejmowanych przez personel medyczny względem dziecka. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w poglądzie doktryny: rolą przedstawiciela ustawowego i opiekuna we wszystkich sytuacjach, w których pacjent nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, jest dbałość o poszanowanie woli tego pacjenta i o to, aby osoby udzielające świadczeń zdrowotnych nie nadużywały swojej przewagi. Przedstawiciel ustawowy, opiekun czy inne osoby bliskie mają prawo żądać respektu dla intymności pacjenta, jeżeli nie może on tego zrobić sam[14]. W istocie powyższe rozważania stanowią uszczegółowienie prawa pacjenta do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym.

 

Najwyższym nakazem jest dobro chorego

Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych osoby wykonujące zawód medyczny kierują się zasadami etyki zawodowej określonymi przez właściwe samorządy zawodów medycznych (art. 8 Ustawy o prawach pacjenta). W tym kontekście należy przywołać szereg przepisów Kodeksu Etyki Lekarskiej[15], mianowicie:

•             Art. 2. ust. 2. – Najwyższym nakazem etycznym lekarza jest dobro chorego - salus aegroti suprema lex esto. Mechanizmy rynkowe, naciski społeczne i wymagania administracyjne nie zwalniają lekarza z przestrzegania tej zasady.

•             Art. 3. – Lekarz powinien zawsze wypełniać swoje obowiązki z poszanowaniem człowieka bez względu na wiek, płeć, rasę, wyposażenie genetyczne, narodowość, wyznanie, przynależność społeczną, sytuację materialną, poglądy polityczne lub inne uwarunkowania.

•             Art. 12. ust. 1. – Lekarz powinien życzliwie i kulturalnie traktować pacjentów, szanując ich godność osobistą, prawo do intymności i prywatności.

•             Art. 19. – Chory w trakcie leczenia ma prawo do korzystania z opieki rodziny lub przyjaciół a także do kontaktów z duchownym. Lekarz powinien odnosić się ze zrozumieniem do osób bliskich choremu wyrażających wobec lekarza obawy o zdrowie i życie chorego.

W świetle powyższego nie ma wątpliwości, że zapewnienie dziecku dostępu do opieki zdrowotnej w należytych warunkach stanowi istotny element poczucia bezpieczeństwa i właściwego funkcjonowania rodziny, a także jest wymagane przez konstytucyjne, międzynarodowe i ustawowe przepisy chroniące prawa dziecka i prawa pacjenta. W tym kontekście należy uznać, że odmowa obecności osoby bliskiej ma wyjątkowy charakter i nie może być interpretowana rozszerzająco. Jak wynika z powyższych rozważań bezspornym jest, że preferencje lekarza, ani żadne regulacje wewnętrzne szpitala nie mogą naruszać gwarantowanych konstytucyjnie i ustawowo praw pacjenta.

 

Autorzy: Filip Furman, Łukasz Bernaciński

 

[1] Piira, T., Sugiura, T., Champion, G. D., Donnelly, N., & Cole, A. S. J. (2005). The role of parental presence in the context of children's medical procedures: a systematic review. Child: care, health and development, 31(2), 233-243.

[2] Waseem, M., & Ryan, M. (2003). Parental presence during invasive procedures in children: what is the physician's perspective? Southern medical journal, 96(9), 884-888.

[3] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483.

[4] Por. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r., K 24/07.

[5] Por. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 kwietnia 2001 r., K 11/00.

[6] Por. M. Dercz, Konstytucyjne prawo dziecka do szczególnej opieki zdrowotnej, Warszawa 2016, s.275-276 wraz z przywołaną tam literaturą.

[7] M. Śliwka, Prawa pacjenta w prawie polskim na tle prawnoporównawczym, Toruń 2010, s. 226-227.

[9] Dokument ten ma niewiążący charakter, lecz stał się wzorem dla dokumentów określających prawa dziecka w trakcie leczenia szpitalnego oraz został zaaprobowany przez trzynaście państw na I Europejskiej Konferencji Stowarzyszeń na rzecz Dzieci w Szpitalu w 1988 r.

[10] B. Kmieciak, Prawa dziecka jako pacjenta, Warszawa 2016, s. 88-89 z przywołaną tam literaturą.

[11] Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dz. U. z 2019 r., poz. 1127 t.j.

[12] Por. art. 30 Konstytucji.

[13] Por. D. Karkowska, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, Warszawa 2016, s. 446.

[14] Ibidem., s. 454.

[15] Kodeks Etyki Lekarskiej, https://www.nil.org.pl/__data/assets/pdf_file/0003/4764/Kodeks-Etyki-Lekarskiej.pdf, dostęp online: 07.01.2020 r.

Wolność Sumienia

Analiza zgodności z Konstytucją poprawki nr 12 Senatu do uchwalonej 28 maja 2020 r. przez Sejm ustawy o zmianie ustawy zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 447)

Główne tezy: Uchwalona przez Sejm ustawa z dnia 28 maja 2020 r. o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw zmienia redakcję klauzuli sumienia lekarza (art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty) w taki sposób, aby brzmienie tego przepisu nie budziło już wątpliwości interpretacyjnych i w pełni odzwierciedlało treść normatywną tego przepisu, która obowiązuje od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14); innymi słowy – ustawa wykonuje sentencję wspomnianego orzeczenia i usuwa niekonstytucyjne ograniczenia wolności sumienia. - Senacka poprawka nr 12 w istocie zakłada dodanie do art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ust. 2, nakazującego podmiotom leczniczym (np. szpitalom), w przypadku powstrzymania się przez lekarza od wykonania świadczenia budzącego moralny sprzeciw, wskazanie lekarza lub podmiotu wykonującego działalność leczniczą, który zapewni możliwość wykonania tego świadczenia (tzw. obowiązek informacyjny). - Nałożenie na podmioty lecznicze tzw. obowiązku informacyjnego jest niezgodne z art. 53 ust. 1 Konstytucji, na co wskazują motywy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14). Trybunał podkreślił, że obowiązek ten nie powinien ciążyć ani na lekarzu, ani na podmiotach leczniczych, ponieważ wolność sumienia chroni nie tylko przed przymusem podjęcia bezpośredniego zamachu na chronione dobro, lecz także przed takim postępowaniem, „które pośrednio prowadzi do nieakceptowalnego etycznie skutku, w szczególności przed przymusem współdziałania w osiąganiu celu niegodziwego”. - Obowiązujący system prawny nie zawiera żadnego mechanizmu, który zezwalałby jednemu podmiotowi leczniczemu na gromadzenie danych o lekarzach niezgłaszających sprzeciwu sumienia wobec konkretnego świadczenia lub o podmiotach wykonujących działalność leczniczą, które z nimi współpracują. Tym samym faktyczna realizacja obowiązku informacyjnego przez podmioty lecznicze jest niezwykle utrudniona, a wręcz niewykonalna, co sprawia, że poprawka nr 12 jest nie tylko niezgodna z konstytucyjnymi gwarancjami wolności sumienia, lecz również budzi poważne zastrzeżenia w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), jako nakładająca obowiązek niemożliwy do spełnienia. - Kompleksowym wykonaniem zawartej w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego jasnej tezy o niedopuszczalności wymuszania wykonywania przez podmioty lecznicze świadczeń „wrażliwych moralnie” byłoby ustawowe zagwarantowanie, że mogą one powstrzymywać się od wykonywania określonych świadczeń, w szczególności aborcji. Wprawdzie już na gruncie obowiązującego prawa takie stanowisko jest prezentowane w nauce prawa, ale nigdy nie zastąpi to jednoznacznych przepisów.
Czytaj Więcej

Ochrona życia

Efekty warszawskiego programu dofinansowania procedury in vitro

Rada m. st. Warszawy w 2017 r. przyjęła program dofinansowania procedury sztucznego zapłodnienia in vitro „Stołeczna kampania na rzecz wspierania osób dotkniętych niepłodnością z wykorzystaniem metod zapłodnienia pozaustrojowego w latach 2017 – 2019” (dalej: Program).

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Stanowisko Instytutu na rzecz kultury prawnej Ordo Iuris w sprawie listu do marszałków województw

27 maja 2020 r. dwaj przedstawiciele Komisji Europejskiej – Pan Joost Korte, Dyrektor Generalny dyrekcji ds. zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego oraz Pan Marc Lemaître, Dyrektor Generalny dyrekcji ds.

Czytaj Więcej