Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Opinia prawna w sprawie konstytucyjnej i ustawowej ochrony prawa do organizacji spotkań świątecznych w formie „Wigilii” oraz jasełek w szkołach publicznych

Data publikacji: 19.12.2018

Koniec grudnia oraz początek stycznia każdego roku obfituje w święta, podczas których chrześcijanie wspominają narodziny Jezusa Chrystusa oraz najważniejsze wydarzenia związane z początkiem religii chrześcijańskiej. Czas ten w kulturze polskiej – co oczywiście nie jest wyjątkiem we współczesnym świecie – jest przeżywany także w przestrzeni publicznej, poprzez organizacje różnego rodzaju spotkań świątecznych, czy wydarzeń o charakterze religijnym bądź kulturalnym mających za cel zachowanie tradycji związanych ze świętami Bożego Narodzenia. Wyrazem tych działań w szkołach publicznych jest organizowanie jasełek – przedstawienia głęboko zakorzenionego w kulturze polskiej czy też „spotkań opłatkowych” wzorowanych na przebiegu tradycyjnej wieczerzy wigilijnej, połączonych ze śpiewem kolęd czy łamaniem się opłatkiem i składaniem sobie życzeń. Niestety co raz częściej pojawiają się – absurdalne z punktu widzenia obowiązujących przepisów prawa – postulaty wyrugowania, w imię rzekomej świeckości szkoły, tego typu inicjatyw i zastąpienia ich „przedstawieniami świątecznymi” pozbawionymi konotacji religijnej, natomiast obfitującymi w postacie mityczne (np. „świętego Mikołaja” – krasnala zamieszkującego Laponię). Trzeba pamiętać, że tego typu postulaty nie tylko nie znajdują podstawy w obowiązującym prawie, ale stanowią jego pogwałcenie.

Zgodnie z Konstytucją RP z 1997 r. każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii (art. 53 ust. 1), która obejmuje m.in. prawo do publicznego uzewnętrzniania religii (art. 53 ust. 2) przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Prawo to nie jest ograniczone jedynie do określonych miejsc, np. kościołów. Stąd też można je wykonywać w każdym miejscu publicznym – w tym w szkole. Tego typu ekspresji nie stoi na przeszkodzie wyrażona w art. 25 ust. 2 Konstytucji zasada bezstronności światopoglądowej władz publicznych, zgodnie z którym władze publiczne zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych „zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym”. Oczywiście władze szkoły publicznej mieszczą się w pojęciu „władz publicznych”, jednak zasada ta polega na zapewnieniu pełnej swobody w wyborze i praktykowaniu religii przez obywateli oraz niepodejmowaniu jakichkolwiek działań władczych ze względu na ich wyznanie. Wystrój szkoły czy organizowane w nim wydarzenia w żaden sposób nie mieszczą się w zakresie działań władczych. Są natomiast przejawem realizacji wynikającego z art. 70 Konstytucji RP prawa do nauki, które w swojej treści nakłada m.in. na władze publiczne obowiązek urządzenia i poprowadzenia systemu szkół publicznych, pozwalających każdemu na faktyczną realizację tego prawa[1]. Jak słusznie wskazuje Trybunał Konstytucyjny, prawo do nauki należy do podstawowych praw jednostki, które musi być postrzegane zarówno w kategoriach dobra i wartości indywidualnej, jak i ważnego, podstawowego dobra społecznego[2]. W tym kontekście każda osoba pozostająca pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej ma prawo domagać się od władz publicznych zapewnienia dostępu do edukacji, w której przekazuje się nie tylko informacje naukowe, ale stwarza się także warunki do rozwoju osobowościowego, korzystania z kultury i możliwości korzystania ze wszystkich praw człowieka i obywatela.

Oczywiste jest, że konstytucyjne prawo do nauki należy wykładać w zgodzie z innymi postanowieniami ustawy zasadniczej, zwłaszcza w perspektywie obowiązku władz publicznych (w tym szkolnych) strzeżenia dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji). Dziedzictwo narodowe to także kultura, która zgodnie ze wstępem do Konstytucji jest „zakorzeniona w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu”. Stąd też organizując takie uroczystości, jak jasełka władze szkolne przede wszystkim wypełniają swój konstytucyjny obowiązek zapewnienia realizacji prawa do nauki i strzeżenia dziedzictwa narodowego, a nie promują określoną religię (światopogląd).

W tym kontekście należy podkreślić, iż zgodnie z art. 53 ust. 5 Konstytucji RP wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Stąd też jednoznacznie niezgodnym z Konstytucją jest ograniczanie prawa do uzewnętrzniania religii, np. poprzez modlitwę, łamania się opłatkiem czy składanie życzeń w formie wyznaniowej, na podstawie aktów nie będących ustawą, np. zarządzeń dyrektora szkoły. Tym bardziej jawnym pogwałceniem ustawy zasadniczej jest dopuszczanie się przez władze publiczne (np. dyrekcję szkoły) takich działań w formie nieoficjalnej, np. poprzez ustne zakomunikowanie zakazu, sugestie co do niedopuszczalności ekspresji religijnej czy odnoszenie się do niej z niechęcią bądź pogardą. Należy pamiętać, że polski ustawodawca nie wydał żadnego aktu normatywnego zabraniającego śpiewu kolęd, modlitwy, łamania się opłatkiem czy obecności krzyża w szkole. Z pewnością tego typu zakaz nie może być motywowany którąkolwiek z przesłanek ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii z art. 53 ust. 5 Konstytucji RP.

Problematykę organizacji spotkań świątecznych w szkole z elementami religijnymi należy rozważać także w perspektywie obowiązku władz publicznych (w tym szkolnych) strzeżenia dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji). W użytym przez ustrojodawcę pojęciu „dziedzictwa narodowego” mieści się także kultura, która zgodnie ze wstępem do Konstytucji jest „zakorzeniona w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu”. Stąd też organizując takie uroczystości, jak spotkania wigilijne w tradycyjnej formie władze szkolne przede wszystkim wypełniają swój konstytucyjny obowiązek zapewnienia strzeżenia dziedzictwa narodowego, a nie promują określoną religię (światopogląd).

Znajduje to potwierdzenie także w przepisach ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[3]. Już jej preambuła stanowi, że nauczanie i wychowanie powinno odbywać się z poszanowaniem chrześcijańskiego systemu wartości oraz ma służyć rozwijaniu u młodzieży poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego. Konkretyzacją tej normy jest przepis art. 1 ust. 1 pkt 13, zgodnie z którym system oświaty zapewnia upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy i umiejętności niezbędnych do aktywnego uczestnictwa w kulturze i sztuce narodowej i światowej. Bezwzględnie w ramach tego obowiązku należy także nauczać – w każdej z dopuszczalnych form – o tych elementach kultury narodowej, które wynikają z tradycji religijnych, np. obchodzenie Wigilii Bożego Narodzenia czy błogosławienie pokarmów z okazji Wielkiej Nocy.

Ponadto szkoła publiczna musi realizować programy nauczania uwzględniające podstawę programową kształcenia ogólnego (art. 14 ust. 1 pkt 4a Prawa oświatowego). Zgodnie z obowiązującą podstawową programową dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia[4] uczeń, np. w ramach lekcji historii, musi zgłębiać zagadnienia z zakresu religii chrześcijańskiej. Jednak, co ważniejsze, podstawa programowa w zakresie kształcenia ogólnego na tym etapie nauczania przewiduje m.in. kształtowanie u uczniów postawy poszanowania tradycji i kultury własnego narodu. Jak wynika z obowiązującej Konstytucji – co zostało już zasygnalizowane – kultura ta jest „zakorzeniona w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu”, a więc organizowanie przez szkołę akademii, jasełek czy innych wydarzeń związanych z świętami chrześcijańskimi jest wypełnianiem obowiązków wynikających nie tylko wprost z podstawy programowej, lecz również odpowiada podstawom aksjologicznym porządku konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Ważnym argumentem za możliwością organizowania tego typu wydarzeń na terenie szkoły jest brzmienie § 12 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach[5]. Zgodnie z tym przepisem w szkole może być zawieszony krzyż, jak również organizowana przed i po zajęciach modlitwa. Skoro dozwolone są krzyż i modlitwami, to tym bardziej dozwolone jest zorganizowanie jasełek. Warto w tym miejscu zasygnalizować, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt II CSK 1/13, jednoznacznie stwierdził, że osoba, która deklaruje się jako niewierząca, nie może oczekiwać, że nie będzie miała kontaktu z osobami wierzącymi, ich praktykami i symbolami religijnymi, bo byłoby to równoznaczne z ograniczeniem swobody sumienia osób wierzących.

Jasełka to tradycyjne przedstawienie opisujące – historycznie potwierdzony – fakt narodzin Jezusa z Nazaretu, odwołujące się w swoim przebiegu przede wszystkim do przekazów biblijnych oraz ludowych tradycji polskich. Istotą tego przedstawienia jest prezentacja istoty i źródła świąt Bożego Narodzenia, a więc faktu narodzenia Jezusa. Poza tym przedstawienie to realizuje ważny cel dydaktyczny, gdyż pozwala zapoznać uczniów z tradycjami kultury polskiej związanymi z celebracją tego wydarzenia, jak np. śpiewem kolęd. W tym kontekście organizacja jasełek w przestrzeni publicznej w żaden sposób nie może zostać uznana za przejaw indoktrynacji czy niedozwolonego prozelityzmu. Nie ma potrzeby przywoływać tu historycznych świadectw narodzenia Jezusa z Nazaretu i jego działalności, czy zasadniczego wpływu, jaki Biblia wywarła na rozwój kultury światowej. Stąd też zapoznawanie uczniów z tego typu treściami stanowi realizację podstawowego zadania nałożonego na szkołę – zapewnienie oświaty i wychowania.

Warto w tym miejscu zasygnalizować, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt II CSK 1/13, jednoznacznie stwierdził, że osoba, która deklaruje się jako niewierząca, nie może oczekiwać, że nie będzie miała kontaktu z osobami wierzącymi, ich praktykami i symbolami religijnymi, bo byłoby to równoznaczne z ograniczeniem swobody sumienia osób wierzących. Stąd też dyskryminujące próby uniemożliwienia religijnej celebracji zwyczajów związanych z Bożym Narodzeniem, stanowią jawne pogwałcenie obowiązującego w Polsce prawa, sprzeciwiają się zadaniom nałożonym na publiczny system oświaty oraz są zaprzeczeniem obowiązku wychowywania uczniów w duchu tolerancji i szacunku.

Na marginesie warto zauważyć, iż trudno określić na czym miałaby polegać „neutralność” takich postaci, jak zmitologizowany „św. Mikołaj” (wbrew faktom historycznym przedstawiany w stroju krasnoludka, a nie biskupa), czy „gwiazdka”. Organizacja tego typu „przedstawień świątecznych” prezentuje historię i tradycję świąt Bożego Narodzenia w sposób nieprawdziwy, parareligijny i zgodny z kreacjami przygotowanymi raczej na potrzeby handlu, niż zachowania i rozwoju rodzimej kultury. To z kolei stoi w sprzeczności z fundamentalnymi zasadami polskiego porządku prawnego, w tym Konstytucji i Prawa oświatowego.

Autorzy: dr Marcin Olszówka, Konrad Dyda

 
 

[1] L. Garlicki, M. Derlatka, Komentarz do art. 70 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Lex 2016. 

[2] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 listopada 2000 r., sygn. akt SK 18/99; wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 5 czerwca 2014 roku, sygn. akt K 35/11.

[3] Dz. U. z 2018 r. poz. 59 ze zm.

[4] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia, Dz. U. poz. 467.

[5] Dz. U. Nr 36, poz. 155 ze zm.

Edukacja

Opinia prawna w sprawie ekspozycji krzyży w szkole na wniosek grupy osób

Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, przestrzegającym zasady legalizmu (art. 2 i 7 Konstytucji RP z 1997 r.), zgodnie z którą organy i instytucje publiczne, w tym szkoły, mają obowiązek przestrzegania obowiązującego porządku prawnego, co wyraża się w działaniu na podstawie i w granicach prawa.

Czytaj Więcej

Edukacja

Bezprawność zachęcania rodziców do ubrania swoich dzieci do szkoły w spódnice

W Polsce co raz częściej dochodzi do sytuacji, w których różnego rodzaju akcje o charakterze ideologicznym – zwłaszcza związane z ideologią LGBT – próbuje się organizować na terenie szkoły. Bardzo często tego rodzaju inicjatywy próbuje się przeprowadzić pod pozorem obowiązkowych zajęć edukacyjnych czy innych wydarzeń wychowawczych organizowanych bez wyraźnej zgody każdego rodzica, którego dziecko miałoby brać udział w tego rodzaju akcjach. Należy więc pamiętać, że każde przedsięwzięcie niemieszczące się wprost w zakresie obowiązkowych zajęć wymaga zgody rodziców, a ich przeprowadzenie może odbyć się tylko w ramach określonych przez prawo. W tym kontekście należy oceniać wydarzenia, do których miało dojść w Szkole Podstawowej w Poznaniu. 
Czytaj Więcej

Edukacja

Analiza prawna dotycząca obecności religii w szkole – komentarz do wniosku radnej m. st. Warszawy Agaty Diduszko-Zyglewskiej o udzielenie informacji publicznej przez dyrektorów warszawskich szkół

W połowie września br. radna m. st. Warszawy Agata Diduszko-Zyglewska rozesłała do dyrektorów warszawskich szkół w trybie dostępu do informacji publicznej, ankietę zawierającą sześć pytań dotyczących organizacji lekcji religii i etyki oraz form ekspresji religijnej w szkole[1]. Jak wskazano we wniosku władze m. st. Warszawy zwróciły się do dyrektorów szkół z prośbą o uwzględnienie podczas tworzenia planu lekcji na kolejny rok szkolny ich rekomendacji dotyczących umieszczania lekcji religii i etyki jedynie na początku lub końcu dnia zajęć. Ponadto, w ocenie radnej „powyższe rekomendacje stanowią realizację obowiązującego w Polsce prawa, zgodnie z którym nikt nie może być zobowiązany do ujawniania swoich przekonań religijnych lub wyznania. Umieszczanie zajęć z religii w środku planu lekcji sprawia, że wiedza o przynależności religijnej każdej rodziny, należąca do zbioru danych wrażliwych, staje się wiedzą publiczną, a więc stanowi złamanie art. 53 pkt.7 konstytucji”.
Czytaj Więcej

Edukacja

Opinia nt. uchwały Rady Miasta Krakowa w sprawie ustalenia kierunków działania dla Prezydenta Miasta Krakowa dotyczących prowadzenia działalności informacyjnej i edukacyjnej w zakresie profilaktyki ciąż wśród nastolatek, chorób przenoszonych drogą płciową

Opinia nt. uchwały Rady Miasta Krakowa w sprawie ustalenia kierunków działania dla Prezydenta Miasta Krakowa dotyczących prowadzenia działalności informacyjnej i edukacyjnej w zakresie profilaktyki ciąż wśród nastolatek, chorób przenoszonych drogą płciową, w tym profilaktyki HIV

Czytaj Więcej